Dvotomna knjiga „Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne“ autora Muamera Džananovića i Elvedina Mulagića, koja obuhvata 1.400 stranica i opsežne priloge uz popis žrtava i masovnih grobnica ekshumiranih u Zvorniku, objavljeno je u Institutu protiv zločina za ljudska prava Univerziteta u Sarajevu.
Knjiga je rezultat desetogodišnjeg empirijskog naučnoistraživačkog projekta provedenog od strane autora pod okriljem Instituta. Projekt je uključio pregled i analizu obimne arhivske građe, više od 200 terenskih videointervjua koje su autorski snimili žrtvama i svjedocima, te prikupljanje i obradu nekoliko hiljada upitnika o ubijenim i nestalim licima.
Istraživački projekt uspostavio je dva osnovna konstituenta istraživanja: dokumentovanje i utvrđivanje svih počinjenih ratnih zločina te popis žrtava zločina u statusu nestalih i ubijenih nastalih u Zvorniku u periodu 1992-1995. u sklopu genocida nad Bošnjacima.
Tokom realizacije istraživanja uspostavljena je mreža velikog broja popisivača i drugih saradnika na terenu unutar povratničkih zajednica u Zvorniku. U prilozima knjige predočeni su identiteti, osnovni biografski podaci o okolnostima ubistva ili nestanka za ukupno 2.472 žrtve na području općine Zvornik u periodu 1992–1995, uključujući i 392 Zvorničana ubijenih u genocidu u Srebrenici i njenoj okolini.
Autori su detaljno analizirali političke, vojne i policijske strukture koje su učestvovale u planiranju, rukovođenju i izvršenju zločina, uključujući institucije Srbije i Crne Gore, Državnu bezbednost Srbije, Jugoslovensku narodnu armiju, Vojsku „Republike Srpske“, „paravojne“ jedinice, birokratski aparat „Srpske opštine Zvornik“, kao i druge organe i aktere zločina.
Knjiga detaljno i sistematično, uz izuzetno velik broj korišćenih izvora i pribavljenih dokaza, obrađuje sve počinjene masovne i pojedinačne zločine u zvorničkim selima, naseljima i ulicama. U zasebnom poglavlju predstavljen je sistem koncentracionih logora u Zvorniku, koji je bio jedan od najsistematičnijih u periodu 1992–1995. godine, te ujedno najveće stratište zvorničkih Bošnjaka. U djelu su, s ciljem utvrđivanja naučne i historijske istine, obrađeni i počinjeni zločini nad Romima i pripadnicima drugih naroda na području općine Zvornik u periodu 1992–1995. godine.
Autori su provedenim istraživanjem došli do naučnih saznanja da su zločini počinjeni nad Bošnjacima Zvornika u periodu 1992–1995. godine planirani i izvršeni kao rezultat implementacije prvog i trećeg strateškog cilja „srpskog naroda u Bosni i Hercegovini“ na području Zvornika.
Zločini nad Zvorničanima do kraja 1995. godine bili su posljedica nastojanja potpune realizacije trećeg strateškog cilja, odnosno odluke o „uklanjanju“ cjelokupnog bošnjačkog stanovništva na prostoru do 50 km uz lijevu obalu rijeke Drine. Naučna saznanja autora ukazuju da je u svakoj kritičnoj fazi implementacije strateških ciljeva – kako prilikom okupacije Zvornika u aprilu 1992. godine, tako i tokom reduciranja teritorije enklava Kamenica–Cerska–Konjević-Polje–Srebrenica–Žepa početkom 1993. godine, kao iu vojnoj ofanzivi na teritoriju 9 vojnih snaga Srbije.
Autori zaključuju da je, s obzirom na zločine počinjene u Zvorniku do jula 1995. godine, kao i na jednom izvršene tokom genocida u Srebrenici i njenoj okolini na prostoru Zvornika, ova općina postala lokalna zajednica s najvećim brojem ubijenih i nestalih civilnih žrtava na svom teritoriju. Vrijeme argumentovano imenuju Zvornik ključnom geografskom determinantom zločina, stratišta i masovnih grobnica u ratovima na prostoru bivše Jugoslavije krajem XX stoljeća.
U djelu su predstavljene i skraćenice, kao i registri imena i geografskih pojmova, čime je dodatno olakšano korištenje publikacije u naučne i istraživačke svrhe. Posebnu dokumentarnu vrijednost ima topografska karta priložena uz knjigu, na kojoj su sistematski označena mjesta masovnih ubijanja, logori i drugi lokaliteti povezani sa izvršenjem zločina na području Zvornika u periodu 1992–1995. godine.
Recenzentski tim čine akademik prof. dr. Mirko Pejanović, prof. dr. Edina Bećirević, dr. sc. Jasmin Medić, prof. dr. Hariz Halilović i dr. sc. Zilha Mastalić Košuta. Urednik knjige je dr. sc. Hikmet Karčić. Lekturu rukopisa uradila je mr. sc. Sadžida Džuvić, DTP priprema mr. sc. Sead Muhić, dok je naslovnicu dizajnirao dr. sc. Adis Elias Fejzić.
Recenzenti i urednik ocijenili su da se radi o jednom od najobimnijih i metodološki najmeljnijih istraživačkih djela o zločinima počinjenim na području Bosne i Hercegovine tokom agresije 1992–1995. godine.
Akademik prof. dr. Mirko Pejanović knjigu ocjenjuje kao monumentalno, sveobuhvatno i kapitalno naučno djelo koje predstavlja izuzetno važan, originalan i duboko dokumentiran doprinos savremenoj istoriografiji. Prema njegovoj ocjeni, knjiga donosi cjelovitu naučnu spoznaju o ratnim zločinima i genocidu te ima neizmjernu dokumentarnu, edukativnu i historijsku vrijednost.
Pejanović naglašava da djelo nije samo naučna studija, već i glas istine u vremenu sve izraženijeg negiranja zločina. Prema njegovim riječima, riječ je o kapitalnoj studiji koja svojim sadržajem i pristupom zaslužuje najviši naučni i društveni respekt, saopćeno je iz Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava.
