Obilježavanje 9. januara kao dana Republike Srpske i ove godine, uprkos pravosnažnim odlukama Ustavnog suda Bosne i Hercegovine kojima je taj datum proglašen neustavnim, predstavlja kontinuitet političkog prkosa ustavnom poretku države i ima duboke pravne, političke i društvene implikacije – upozoravaju sagovornici Fene.
Profesor ustavnog prava na Internacionalnom univerzitetu Burch Davor Trlin ističe da obilježavanje 9. januara ne može posmatrati kao izolovan događaj, već kao nastavak politike koju decenijama provode iste ili ideološki srodne političke elite u RS-u.
– Ovdje govorimo o kontinuitetu određenog političkog ponašanja. Vlasti u Republici Srpskoj 9. januara vezuju za 1992. godinu i predstavljaju ga kao dan osnivanja RS-a. Međutim, u tom trenutku pravno nije moglo postojati Republiku Srpsku. Ona kao entitet nastaje tek stupanjem na snagu Dejtonskog mirovnog sporazuma, kao jedan od entiteta unutar Bosne i Hercegovine. Sve prije toga bio je jedan de facto paradržavni režim koji se suprotstavlja pravnoj vlasti Republike Bosne i Hercegovine – naglašava Trlin.
Podsjeća da se 9. januara 1992. godine povezuje s početkom dubokih političkih i etničkih podjela koje su dovele do rata, masovnih progona, etničkog čišćenja i genocida, što dodatno opterećuje simboliku tog podatka.
Ističe da se Dejtonskim mirovnim sporazumom došlo do transformacije strukture Bosne i Hercegovine iz jedinica u federalnoj državi.
– U tim napetostima i pregovorima o raspodjeli vlasti, srpski politički predstavnici nastojali su politički osigurati autonomiju unutar BiH. Međutim, 9. januar ostaje podatak koji je duboko povezan s početkom sukoba i stradanja, i zbog toga ima izuzetno problematično značenje za veliki broj građana ove zemlje – kaže Trlin.
S pravnog aspekta, podsjeća da je Ustavni sud BiH 2015. godine utvrdio da je 9. januara kao Dan Republike Srpske neustavan, a tu odluku dodatno je potvrdio i 2019. godinu.
– Razlog je vrlo jasan, taj datum se poklapa s pravoslavnim vjerskim praznikom, što ga čini diskriminatornim prema nesrpskom stanovništvu Republike Srpske, uključujući Bošnjake, Hrvate i ostale. Time se krše principi ravnopravnosti i nediskriminacije sadržani u Ustavu Bosne i Hercegovine i Dejtonskom mirovnom sporazumu. Ustavni sud je jasno zaključio da praznik ne može biti vezan za jednu etničku ili vjersku grupu, jer to proizvodi podjele, a ne integraciju – ističe Trlin.
Uprkos tim odlukama, obilježavanje 9. januara se nastavlja svake godine uz svečane akademije, policijsku paradu, javne manifestacije i prisustvo političkih lidera iz Republike Srpske i Srbije.
– Imamo situaciju u kojoj se sudska odluka kontinuirano ignorira. Tužilaštvo Bosne i Hercegovine je u više navrata zaprimilo krivične prijave, ali nemamo informacije da su jedne proizvele konkretne pravne posljedice. S druge strane, Tužilaštvo BiH može i treba da djeluje na službenoj dužnosti, jer se sve ovo dešava javno i uz snažnu medijsku pažnju – kaže Trlin.
On upozorava da kontinuirano kršenje odluka Ustavnog suda potkopava vladavinu prava i ustavni poredak države.
– Kada građani vide da se odluke najvišeg suda sistematski ne poštuju, sasvim je legitimno da se pitaju da li vladavina prava vrijedi jednako za sve. Ovo ponašanje ne dovodi formalno u pitanje legitimiteta ustavnog poretka, ali ozbiljno slabo povjerenje u pravo i institucije – naglašava on.
Govoreći o političkim posljedicama, Trlin ističe da ovakvo obilježavanje dodatno produbljuje političke tenzije u zemlji.
– SNSD, u partnerstvu s HDZ-om, već godinama koristi različite mehanizme blokade na nivou Bosne i Hercegovine, nedolazak na sjednice, neusvajanje dnevnog reda, opstrukcije u odlučivanju. Obilježavanje 9. januara predstavlja još jedan mehanizam kojim se slabi integracija države i usporava njen put ka Evropskoj uniji – smatra Trlin.
On dodaje da je ovakva situacija gotovo bez presedana u evropskom kontinentalnom pravnom krugu.
– Nemamo primjere da vlast jedne federalne jedinice ovako otvoreno i dugotrajno prkose centralnom nivou vlasti i odlukama ustavnog suda, a da se pritom ništa ne poduzima. Postoji norma, postoji sudska odluka, postoje predviđene sankcije, ali reakcija izostaje – naglašava Trlin.
Kada je riječ o međunarodnoj zajednici, Trlin smatra da su reakcije OHR-a, Evropske unije, Sjedinjenih Američkih Država, OSCE-a i Venecijanske komisije uglavnom ostale na nivou upozorenja.
– Upozorenja su korisna, ali su prazna ako ih ne prate konkretne sankcije i procesuiranje odgovornih. Visoki predstavnik je jasno ukazao da obilježavanje 9. januara može imati i krivične posljedice, ali bez djelovanja domaćih institucija i upozorenja ostaju bez efekta – kaže Trlin.
Sličnu ocjenu u razgovoru za Fenu iznosi i naučni saradnik Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu Hikmet Karčić, koji smatra obilježavanje 9. januara ima snažnu simboličku dimenziju demonstracije sile.
– Ove godine obilježavanje je možda bilo nešto više u odnosu na prethodnu godinu, ali poruka ostaje ista. Policijske parade koje se održavaju svake godine nisu slučajne, a one predstavljaju pokazivanje sile i poruke da su vlasti u Republici Srpskoj spremne na taj način ostvariti svoje političke ciljeve – kaže Karčić.
On ističe da se kroz ovakve manifestacije šalje poruka kontinuiteta vlasti i kontrole, uprkos formalnim promjenama ili sankcijama koje pogađaju pojedine političke aktere.
– Prisustvo pojedinih osoba iz Sjedinjenih Američkih Država često se koristi kako bi se stvorio privid podrške američkoj administraciji. Međutim, u tim slučajevima se radi o plaćenim lobistima, a ne o zvaničnim predstavnicima SAD-a. To je važno jasno razlikovati – naglašava Karčić.
Prema njegovim riječima, takvi nastupi služe unutrašnjoj političkoj propagandi, dok stvarna politika SAD-a ostaje nepromijenjena kada je riječ o teritorijalnom integritetu i suverenitetu Bosne i Hercegovine.
– Ovo obilježavanje je više političkih performansa nego realna poruka međunarodne podrške. Radi se o dokazivanju moći i poruci da oni koji stoje iza ovakve politike nisu spremni na povlačenje, bez obzira na upozorenja i kritike – kaže Karčić.
Sagovornici su saglasni da kontinuirano obilježavanje neustavnog dana Republike Srpske ima dugoročne negativne posljedice po funkcionisanje države, dodatno produbljuje nepovjerenje među narodima i slabu vladavinu prava.
Dok god se odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine budu ignorirale, a odgovorne institucije izostajale s konkretnim reakcijama, poručuju, 9. januara će ostati simbol ne samo političkog prkosa, već i trajnih podjela koje opterećuju bosanskohercegovačko društvo i njegov evropski put.
